{"id":199,"date":"2026-04-08T07:36:19","date_gmt":"2026-04-08T07:36:19","guid":{"rendered":"https:\/\/idembe.net\/idembenews\/?p=199"},"modified":"2026-04-08T07:36:19","modified_gmt":"2026-04-08T07:36:19","slug":"ibyo-ubutasi-mpuzamahanga-bwagaragaje-ku-ukuri-ku-ihanurwa-ryindege-ya-habyarimana-nitangira-rya-jenoside-yakorewe-abatutsi-mu-1994","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/idembe.net\/idembenews\/ibyo-ubutasi-mpuzamahanga-bwagaragaje-ku-ukuri-ku-ihanurwa-ryindege-ya-habyarimana-nitangira-rya-jenoside-yakorewe-abatutsi-mu-1994\/","title":{"rendered":"Ibyo Ubutasi Mpuzamahanga Bwagaragaje ku Ukuri ku Ihanurwa ry\u2019Indege ya Habyarimana n\u2019Itangira rya Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994"},"content":{"rendered":"<p>Ku mugoroba wo ku wa 6 Mata 1994, indege yari itwaye Perezida w\u2019u Rwanda Juv\u00e9nal Habyarimana n\u2019u Burundi Cyprien Ntaryamira yarahanuwe igeze hafi y\u2019ikibuga cy\u2019indege cya Kigali i Kanombe. Mu kanya gato, abayirimo bose bahise bitaba Imana.<\/p>\n<p>Mu masaha make nyuma y\u2019ihanurwa ry\u2019indege ya Perezida Juv\u00e9nal Habyarimana ku wa 6 Mata 1994, inzego zitandukanye z\u2019ubutasi zo mu bihugu byo mu Burengerazuba bw\u2019isi zirimo iza Leta Zunze Ubumwe za Amerika, Ubwongereza n\u2019u Bubiligi, zahuriye ku mwanzuro uremereye kandi usobanutse neza: icyo gitero cyaturutse imbere mu nzego z\u2019abahezanguni b\u2019Abahutu ubwazo, by\u2019umwihariko mu kigo cya gisirikare cya Kanombe cyari kiyobowe n\u2019ingabo za leta yakoze Jenoside..<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-202\" src=\"http:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/WhatsApp-Image-2026-04-08-at-8.56.47--300x169.jpeg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"169\" srcset=\"https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/WhatsApp-Image-2026-04-08-at-8.56.47--300x169.jpeg 300w, https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/WhatsApp-Image-2026-04-08-at-8.56.47--150x84.jpeg 150w, https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/WhatsApp-Image-2026-04-08-at-8.56.47--768x432.jpeg 768w, https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/WhatsApp-Image-2026-04-08-at-8.56.47-.jpeg 976w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/p>\n<p>Mu 1993, leta y\u2019u Rwanda n\u2019umutwe wa Rwandan Patriotic Front basinye amasezerano y\u2019amahoro azwi nka Arusha Accords.<\/p>\n<p>Aya masezerano yari agamije:<\/p>\n<ul>\n<li>Gusaranganya ubutegetsi,<\/li>\n<li>Gushyira mu ngabo \u00a0abari mwuwo mutwe wa RPF,<\/li>\n<li>Gusubiza mu buzima busanzwe impunzi zari zarahunze.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Ariko aya masezerano ntiyakiriwe neza n\u2019abahezanguni b\u2019Abahutu bari mu butegetsi bwa Habyarimana. Aba bantu bari bafite inyungu zikomeye muri leta, kandi batinyaga gutakaza ububasha n\u2019umutungo.<\/p>\n<p>Ibi byatumye hatangira gutegurwa ibikorwa byo kuburizamo ayo masezerano, harimo no gushira mubikorwa \u00a0Jenoside yari Imaze igihe itegurwa.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>U Bubiligi, bwari bufite ingabo muri United Nations Assistance Mission for Rwanda, bwari bufite amakuru yimbitse ku byari biri kubera mu Rwanda.<\/p>\n<p>Raporo yakozwe n\u2019ubutasi bwa gisirikare bw\u2019u Bubiligi (SGR) ku wa 22 Mata 1994, yagaragaje ko:<\/p>\n<p>\u201cIbimenyetso byose byerekana ko igitero cy\u2019ihanurwa ry\u2019indege cyakozwe n\u2019abahezanguni b\u2019Abahutu bari mu gisirikare cy\u2019u Rwanda.\u201d<\/p>\n<p>Iyi raporo yakomeje igaragaza ko:<\/p>\n<ul>\n<li>Jenoside yari yarateguwe mbere,<\/li>\n<li>Hari urutonde rw\u2019abantu bagombaga kwicwa,<\/li>\n<li>Interahamwe zari zaratojwe neza.<\/li>\n<\/ul>\n<p>By\u2019umwihariko, iyi nyandiko yagaragaje uruhare rw\u2019itsinda ryegereye umuryango wa Perezida, ryari rifite ububasha bukomeye mu bya gisirikare no mu bya politiki.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>Ku ruhande rwa United States of America , inyandiko zashyizwe ahagaragara nyuma binyuze muri FOIA zigaragaza ko ubuyobozi bwa Washington bwahise busobanukirwa n\u2019ibyari kuba.<\/p>\n<p>Ku wa 7 Mata 1994:<\/p>\n<ul>\n<li>Hashyizweho itsinda ryihariye ryo gukurikirana ikibazo cy\u2019u Rwanda,<\/li>\n<li>Hatangiye ibiganiro byo kwimura Abanyamerika,<\/li>\n<li>Hagaragajwe impungenge z\u2019uko hari gutegurwa Jenoside.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Abasesenguzi b\u2019Amerika bagaragaje ko urupfu rwa Habyarimana rwari igice cy\u2019umugambi mugari wateguwe n\u2019abahezanguni.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>Ubutasi bw\u2019u Bwongereza na bwo bwageze ku mwanzuro nk\u2019uwo:<\/p>\n<ul>\n<li>Abahezanguni bari bafite impamvu yo kwica Perezida,<\/li>\n<li>Bari bafite ubushobozi bwo kubikora,<\/li>\n<li>Bari bafite umugambi wo guhagarika amasezerano ya Arusha.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Ibi byashimangiye igitekerezo cy\u2019uko igitero kitaturutse hanze, ahubwo cyari igikorwa cy\u2019imbere muri leta ubwayo.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>U Bufaransa bwo, kubera uruhare rwabwo rwa hafi n\u2019ubutegetsi bwakoze Jenoside, bwafashe indi nzira itandukanye kandi iteye isoni. Mu myaka ya nyuma ya 1990 na 2000, inzego zabwo z\u2019ubutabera, igisirikare n\u2019iza politiki zagerageje gushinja FPR-Inkotanyi icyo gitero. Kwemera ko abari imbere muri leta ari bo bagiteguye byari kugaragaza uruhare n\u2019imikoranire y\u2019u Bufaransa n\u2019iyo leta.<\/p>\n<p>Ibi byatewe n\u2019impamvu zirimo:<\/p>\n<ul>\n<li>Kurinda isura ya politiki y\u2019u Bufaransa,<\/li>\n<li>Kwirinda kwemera uruhare rwabwo mu gushyigikira leta yakoze Jenoside.<\/li>\n<\/ul>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><em>Ubushakashatsi bwa Tr\u00e9vidic: Ibimenyetso bya Siyansi Byahinduye Ibitekerezo<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Hagati ya 2010\u20132012, umucamanza Marc Tr\u00e9vidic yakoze iperereza rishingiye ku buhanga bwa siyansi.<\/p>\n<p>Ibyavuye muri ubu bushakashatsi byagaragaje ko:<\/p>\n<ul>\n<li>Missile yarashwe iturutse i Kanombe,<\/li>\n<li>Aho ni mu kigo cya gisirikare cyari kiyobowe n\u2019ingabo za leta,<\/li>\n<li>Nta kimenyetso cyerekana ko FPR yari inyuma y\u2019igitero.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Ibi byahinduye cyane imyumvire mpuzamahanga, ndetse bituma n\u2019u Bufaransa butangira kwemera buhoro buhoro ukuri.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>Mbere na nyuma y\u2019ihanurwa ry\u2019indege, itangazamakuru ry\u2019abahezanguni ryagize uruhare rukomeye.<\/p>\n<p>Radiyo nka Radio T\u00e9l\u00e9vision Libre des Mille Collines yakwirakwizaga:<\/p>\n<ul>\n<li>Imvugo z\u2019urwango,<\/li>\n<li>Gushishikariza kwica Abatutsi,<\/li>\n<li>Gutanga amabwiriza y\u2019aho abantu bihishe.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Ibi byagaragaje ko Jenoside itari igikorwa cyabaye mu kanya gato, ahubwo yari umugambi wateguwe igihe kirekire.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><em>Impamvu Jenoside Yashobotse Vuba<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Impamvu Jenoside yatangiye igahita ikwira igihugu hose harimo:<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Gutegura imitwe yitwara gisirikare<\/strong> \u2013 Interahamwe zari zaratojwe mbere<\/li>\n<li><strong>Urutonde rw\u2019abagombaga kwicwa<\/strong> \u2013 rwari rwarateguwe mbere<\/li>\n<li><strong>Gukwirakwiza intwaro<\/strong> \u2013 abaturage bari barahawe imihoro n\u2019izindi ntwaro<\/li>\n<li><strong>Imiyoborere ihamye y\u2019abahezanguni<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Ibi byose byemeza ko ihanurwa ry\u2019indege ryari ikimenyetso cyo gutangiza umugambi wari warateguwe.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>Iyo usesenguye neza raporo zose:<\/p>\n<ul>\n<li>U Bubiligi, Amerika n\u2019u Bwongereza byahise bigera ku mwanzuro umwe,<\/li>\n<li>Ibyavuye mu bushakashatsi bwa siyansi byemeje aho igisasu cyaturutse,<\/li>\n<li>N\u2019amateka agaragaza ko Jenoside yari yarateguwe mbere.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Ibi byose bigaragaza ko Ihanurwa ry\u2019indege ya Habyarimana ryari igikorwa cyakozwe n\u2019abahezanguni bari imbere muri leta, bagamije gushyira mu bikorwa Jenoside.<\/p>\n<p>Nubwo hari ibihugu byagerageje guhisha ukuri kubera inyungu za politiki, uyu munsi amateka aragenda asobanuka neza kurushaho.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>References <\/strong><\/p>\n<ol>\n<li>United Nations \u2013 Reports on the 1994 Genocide Against the Tutsi<\/li>\n<li>Belgian Senate Inquiry Report (1997) on Rwanda<\/li>\n<li>US Department of State \u2013 FOIA Declassified Rwanda Documents<\/li>\n<li>Human Rights Watch \u2013 <em>Leave None to Tell the Story<\/em><\/li>\n<li>Alison Des Forges \u2013 Jenoside research<\/li>\n<li>International Criminal Tribunal for Rwanda \u2013 Case archives<\/li>\n<li>French Judicial Investigation by Marc Tr\u00e9vidic (2010\u20132012)<\/li>\n<\/ol>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-201\" src=\"http:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/WhatsApp-Image-2026-04-08-at-8.56.48-AMq-300x169.jpeg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"169\" srcset=\"https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/WhatsApp-Image-2026-04-08-at-8.56.48-AMq-300x169.jpeg 300w, https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/WhatsApp-Image-2026-04-08-at-8.56.48-AMq-1024x577.jpeg 1024w, https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/WhatsApp-Image-2026-04-08-at-8.56.48-AMq-150x84.jpeg 150w, https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/WhatsApp-Image-2026-04-08-at-8.56.48-AMq-768x433.jpeg 768w, https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/WhatsApp-Image-2026-04-08-at-8.56.48-AMq.jpeg 1280w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ku mugoroba wo ku wa 6 Mata 1994, indege yari itwaye Perezida w\u2019u Rwanda Juv\u00e9nal Habyarimana n\u2019u Burundi Cyprien Ntaryamira yarahanuwe igeze hafi y\u2019ikibuga cy\u2019indege cya Kigali i Kanombe. Mu kanya gato, abayirimo bose bahise bitaba Imana. Mu masaha make nyuma y\u2019ihanurwa ry\u2019indege ya Perezida Juv\u00e9nal Habyarimana ku wa 6 Mata 1994, inzego zitandukanye z\u2019ubutasi&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":200,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"iawp_total_views":298,"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[104,106,108,107,102,103,105,109],"class_list":["post-199","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-politics","tag-1994-rwanda","tag-abahezanguni-babahutu","tag-arusha-accords","tag-fpr-inkotanyi","tag-ihanurwa-ryindege-ya-habyarimana","tag-jenoside-yakorewe-abatutsi","tag-kanombe","tag-trevidic-report"],"aioseo_notices":[],"views":652,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/199","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=199"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/199\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":203,"href":"https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/199\/revisions\/203"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-json\/wp\/v2\/media\/200"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=199"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=199"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/idembe.net\/idembenews\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=199"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}